सरकारी औषधांची उकांडा तलावाजवळ बेकायदेशीर विल्हेवाट; जनावरांच्या आरोग्याला गंभीर धोका!

पाटोदा: बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यातून एक धक्कादायक प्रकार समोर आला आहे. उकांडा गावाजवळील तलावाच्या परिसरात मोठ्या प्रमाणावर मुदतबाह्य शासकीय औषधे अस्ताव्यस्त फेकलेली आणि काही प्रमाणात जाळलेली आढळून आली आहेत. यामुळे तलावावर पाणी पिण्यासाठी येणाऱ्या जनावरांना विषबाधा होण्याचा मोठा धोका निर्माण झाला आहे. सामाजिक कार्यकर्ते डॉ. गणेश ढवळे लिंबागणेशकर यांनी या गंभीर प्रकाराची जिल्हा आरोग्य अधिकारी डॉ. उल्हास गंडाळ यांच्याकडे तक्रार केली असून, दोषींवर कठोर कारवाईची मागणी केली आहे.

पर्यावरण आणि आरोग्याला धोका: अयोग्य पद्धतीने औषधांची विल्हेवाट लावल्यास ती माती, पाणी आणि हवेत मिसळून पर्यावरणाचे मोठे नुकसान करतात. तसेच, मानवी आरोग्याला आणि पाळीव प्राण्यांना, गुरांना विषबाधा होण्याचा धोका असतो. त्यामुळे औषधांची शास्त्रोक्त पद्धतीने आणि सुरक्षितपणे विल्हेवाट लावणे अत्यंत आवश्यक आहे. मात्र, उकांडा येथील घटनेने या नियमांना हरताळ फासल्याचे चित्र आहे.

काय आढळले घटनास्थळी? उकांडा गावाजवळील गावतलावाजवळ टाकलेल्या या कचऱ्यात टॅबलेट्स, सिरप, सॅशे, पावडर, सलाईनच्या बाटल्या यासारख्या विविध प्रकारची शासकीय औषधे मोठ्या प्रमाणावर दिसून आली आहेत. ही औषधे जाळण्याचा प्रयत्नही केल्याचे स्पष्टपणे दिसत आहे. विशेष म्हणजे, या तलावावर दररोज अनेक जनावरे पाणी पिण्यासाठी येतात. ही मुदतबाह्य औषधे जनावरांच्या पोटात गेल्यास त्यांना गंभीर विषबाधा होऊन त्यांचा जीव जाण्याची शक्यता आहे.

चौकशी आणि कारवाईची मागणी: या ठिकाणी ही औषधे कोणी फेकली, हा संशोधनाचा विषय असून, यामुळे अनेक प्रश्न निर्माण झाले आहेत. डॉ. गणेश ढवळे यांनी बीड जिल्हा आरोग्य अधिकाऱ्यांकडे केलेल्या तक्रारीत, या प्रकरणाची सखोल चौकशी करून दोषींवर तात्काळ कठोर कारवाई करण्याची मागणी केली आहे. या प्रकारामुळे आरोग्य विभागाच्या औषध व्यवस्थापनावरही प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.

तलावाजवळ आढळलेल्या औषधांचे संभाव्य वर्गीकरण आणि शास्त्रीय विल्हेवाट पद्धती (जो नियम पाळला नाही)

पाटोदा येथील उकांडा तलावाजवळ बेकायदेशीरपणे टाकण्यात आलेल्या औषधांमध्ये खालील प्रकारांचा समावेश होता, ज्यांची विल्हेवाट योग्य पद्धतीने होणे आवश्यक आहे:

• टॅबलेट्स आणि कॅप्सूल्स (घनरूप औषधे):
  • आढळलेले प्रकार: गोळ्या (Tablets), पावडर (Powder).
  • शास्त्रीय विल्हेवाट: मुदतबाह्य गोळ्या आणि पावडर साधारणपणे जाळून (Incineration) विल्हेवाट लावली जातात. यामुळे औषधांचे रासायनिक घटक पर्यावरणात मिसळत नाहीत. घरगुती स्तरावर, लहान प्रमाणात असल्यास ती आर्द्रतेपासून दूर, सीलबंद पिशवीत टाकून कचराकुंडीत टाकण्यास सांगितले जाते, पण मोठ्या प्रमाणात सरकारी औषधे असल्याने त्यांना विशेष प्रक्रिया केंद्रात जाळणे आवश्यक असते.
• सिरप आणि सचेट्स (द्रवरूप आणि अर्ध-घनरूप):
  • आढळलेले प्रकार: सिरप (Syrup), सचेट्स (Sachets).
  • शास्त्रीय विल्हेवाट: सिरप किंवा द्रवरूप औषधे थेट गटारात किंवा जमिनीत टाकणे अत्यंत धोकादायक असते, कारण ते पाणी आणि जमिनीचे प्रदूषण करतात. त्यांची रासायनिक प्रक्रिया करून निष्प्रभ करणे किंवा विशेष भट्ट्यांमध्ये उच्च तापमानात जाळणे हा योग्य मार्ग असतो. सचेट्समधील पावडर किंवा जेलसारख्या पदार्थांचीही घनरूप औषधांप्रमाणे विल्हेवाट लावली जाते.
• सलाईनच्या बाटल्या (मोठ्या आकाराचे वैद्यकीय साहित्य):
  • आढळलेले प्रकार: सलाईनच्या बाटल्या (Saline bottles).
  • शास्त्रीय विल्हेवाट: सलाईनच्या बाटल्या प्लास्टिक किंवा काचेच्या असतात. जर त्या वापरलेल्या असतील आणि त्यात औषध अवशेष असतील तर त्यांना बायोमेडिकल कचरा (Biomedical Waste) मानले जाते आणि त्यांची निर्जंतुकीकरण करून किंवा उच्च तापमानात जाळून विल्हेवाट लावली जाते. रिकाम्या आणि स्वच्छ बाटल्या रिसायकल केल्या जाऊ शकतात, पण त्यात औषध असल्याने त्या जैविक कचरा व्यवस्थापनाच्या नियमानुसारच नष्ट करायला हव्यात.

या घटनेत झालेला बेकायदेशीर प्रकार: उकांडा येथे ही सर्व औषधे ‘अस्ताव्यस्त’ (scattered) आणि ‘जाळण्याचा प्रयत्न केलेल्या’ (attempted to burn) अवस्थेत आढळली. ही पद्धत अत्यंत धोकादायक आहे, कारण अर्धवट जाळल्याने विषारी वायू हवेत मिसळतात, तर फेकलेल्या औषधांमुळे जमीन आणि पाण्याचे प्रदूषण होते, ज्यामुळे जनावरांना थेट धोका निर्माण होतो. हे स्पष्टपणे शास्त्रीय विल्हेवाटीच्या नियमांचे उल्लंघन आहे.